Tự chứng nhận xuất xứ: Mở hướng chủ động tận dụng ưu đãi CPTPP

Tăng sử dụng C/O, khai thác ưu đãi thuế quan

Sau 7 năm thực thi Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), tỷ lệ hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sử dụng C/O ưu đãi CPTPP đã có sự cải thiện. Từ mức 2% tổng kim ngạch xuất khẩu sang khối thị trường này năm 2019, đến năm 2025, tỷ lệ tận dụng C/O đạt 10%, tương ứng hơn 6 tỷ USD kim ngạch.

Tại Tọa đàm Từ “Made in Vietnam” đến “Made in CPTPP”: Tái cấu trúc nguồn cung để đáp ứng xuất xứ và tăng sức chống chịu diễn ra gần đây, bà Trần Thanh Bình, Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, khi CPTPP bắt đầu có hiệu lực năm 2019, tỷ lệ tận dụng C/O mới đạt 2%, một phần do thời điểm đó chỉ có Canada và Mexico chấp nhận, sử dụng mẫu C/O này. Đến năm 2025, tỷ lệ đã tăng gấp 4 lần so với thời điểm bắt đầu thực thi hiệp định.

Theo đó, hàng hóa Việt Nam từng bước hiện diện tại các thị trường CPTPP với nhiều nhóm sản phẩm như nông sản, dệt may, da giày, sắt thép, mây tre đan và thủ công mỹ nghệ. Tại Mexico, Chile và Canada, sản phẩm mang nhãn hiệu "Made in Vietnam" kèm C/O cũng ngày càng được biết đến.

Để được hưởng ưu đãi thuế quan, doanh nghiệp không chỉ cần có đơn hàng mà phải chứng minh sản phẩm đáp ứng quy tắc xuất xứ tương ứng. Đây là một trong những khâu khiến nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn khi khai thác CPTPP.

Thực tế ngành dệt may cho thấy rõ những trở ngại này. Tại tọa đàm, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam cũng nêu, trước khi CPTPP có hiệu lực, kim ngạch xuất khẩu dệt may của Việt Nam vào khu vực này đạt 6,27 tỷ USD. Đến năm 2025, con số tăng lên 8,3 tỷ USD, tăng 33,3%.

Tuy nhiên, quy tắc xuất xứ "từ sợi trở đi" vẫn là rào cản lớn đối với ngành. Khâu sợi đã đáp ứng tương đối tốt, nhưng dệt, nhuộm và hoàn tất vải vẫn là những điểm nghẽn chưa thể giải quyết trong thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, phương thức sản xuất cũng ảnh hưởng đến khả năng tận dụng ưu đãi. Đại diện Hiệp hội Dệt may Việt Nam nhìn nhận, doanh nghiệp may Việt Nam hiện chủ yếu sản xuất theo phương thức CMT (gia công). Khi khách hàng cung cấp hoặc chỉ định nguồn nguyên phụ liệu, doanh nghiệp không hoàn toàn chủ động lựa chọn nhà cung cấp, trong khi xuất xứ nguyên liệu là yếu tố quan trọng để đáp ứng quy tắc CPTPP.

Tại Công ty cổ phần Đầu tư và Thương mại TNG, yêu cầu xuất xứ đã tác động trực tiếp đến việc lựa chọn nhà cung cấp nguyên liệu. Ông Trần Minh Hiếu, Tổng giám đốc công ty cho biết, do CPTPP áp dụng quy tắc xuất xứ từ sợi trở đi, TNG đã bổ sung tiêu chí xuất xứ vào điều kiện lựa chọn nhà cung cấp, rà soát và phân loại lại danh mục đối tác theo nguồn gốc nguyên liệu, ưu tiên hợp tác dài hạn với những nhà máy đáp ứng yêu cầu của hiệp định.

Doanh nghiệp cũng làm việc với khách hàng ngay từ khâu thiết kế, chào mẫu và chào giá để xác định khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ của nguyên phụ liệu. Đồng thời, tăng cường hợp tác với các nhà cung cấp vải trong nước đạt tiêu chuẩn của những nhãn hàng lớn nhằm bảo đảm nguồn cung ổn định.

Chuẩn bị cơ chế doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ

Một trong những nội dung đáng chú ý trong quá trình thực thi CPTPP là cơ chế doanh nghiệp tự chứng nhận xuất xứ. Thay vì lập hồ sơ đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền cấp C/O như hiện nay, nhà xuất khẩu đủ điều kiện sẽ được chủ động xác định và chứng nhận xuất xứ hàng hóa.

Theo bà Trần Thanh Bình, CPTPP là một trong những hiệp định đầu tiên đưa ra yêu cầu tiến tới cơ chế này. Để thực hiện cam kết, Bộ Công Thương tích cực xây dựng Nghị định thay thế Nghị định số 31/2018/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết Luật Quản lý ngoại thương về xuất xứ hàng hóa. Một trong những nội dung được đề xuất là thiết lập cơ chế tự chứng nhận xuất xứ đối với nhà xuất khẩu đủ điều kiện.

Theo cam kết trong CPTPP, năm 2029 Việt Nam sẽ phải triển khai cơ chế này. Khi đó, doanh nghiệp đủ điều kiện có thể tự chứng nhận hàng hóa đáp ứng quy tắc xuất xứ để hưởng ưu đãi CPTPP, thay vì phải đề nghị cơ quan có thẩm quyền cấp C/O cho từng lô hàng như quy trình hiện hành.

Đại diện Cục Xuất nhập khẩu cho hay, cơ chế mới giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc xác định sản phẩm có đáp ứng quy tắc xuất xứ hay không. Tuy nhiên, quyền chủ động cũng đi kèm trách nhiệm cao hơn. Doanh nghiệp phải có đủ cơ sở xác định chính xác xuất xứ, chứng minh quá trình hình thành hàng hóa và bảo đảm tính minh bạch của thông tin khi có yêu cầu kiểm tra, xác minh.

Yêu cầu đầu tiên là xây dựng hệ thống thông tin, hồ sơ và dữ liệu minh bạch. Doanh nghiệp không thể chỉ kiểm soát sản phẩm cuối cùng mà phải nắm được nguồn gốc nguyên liệu đầu vào, hồ sơ nhà cung cấp và thông tin liên quan đến quá trình sản xuất.

Việc đáp ứng quy tắc xuất xứ cũng cần sự phối hợp giữa doanh nghiệp xuất khẩu, nhà cung cấp nguyên phụ liệu và các cơ quan, tổ chức cấp C/O. Đây là cơ sở để hình thành hệ thống hồ sơ đầy đủ, đáp ứng các tiêu chí xuất xứ theo quy định.

Bên cạnh đó, CPTPP có một số quy định tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp, trong đó có cơ chế cộng gộp toàn phần và quy định về xuất xứ thuần túy đối với các nước thành viên nội khối.

Chẳng hạn, nguyên liệu có thể được cung ứng từ Australia hoặc New Zealand để sản xuất hàng hóa tại Việt Nam. Nếu đáp ứng quy tắc xuất xứ tương ứng, sản phẩm vẫn có thể được xem xét xuất xứ thuần túy theo quy định CPTPP khi xuất khẩu sang các thành viên khác.

Đối với dệt may, ngoài cơ chế cộng gộp toàn phần, hiệp định còn có cơ chế cộng gộp từng phần. Tỷ lệ hàm lượng nội địa khu vực từ 5-10% cũng có thể được tính vào việc xem xét đáp ứng quy tắc xuất xứ đối với mặt hàng này.

Những quy định trên mở thêm phương án tổ chức nguồn cung cho doanh nghiệp, thay vì chỉ phụ thuộc vào khả năng tự sản xuất toàn bộ nguyên phụ liệu trong nước. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải xác định, quản lý và chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu sử dụng.

Do đó, trong quá trình chuẩn bị cơ chế tự chứng nhận, việc xây dựng dữ liệu và truy xuất nguồn gốc cần được thực hiện đồng bộ. Bà Trần Thanh Bình nhấn mạnh sự cần thiết của việc hình thành chuỗi liên kết về nguyên liệu, hồ sơ, dữ liệu và thông tin, cả trên không gian mạng và trong hệ thống dữ liệu điện tử.

Chủ động dữ liệu, chuẩn bị cho bước chuyển mới

Cơ chế tự chứng nhận xuất xứ dự kiến triển khai năm 2029 đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chuẩn bị từ sớm, đặc biệt về quản trị dữ liệu và kiểm soát chuỗi cung ứng. Thực tế tại TNG, doanh nghiệp đã triển khai số hóa quy trình quản trị xuất xứ ngay trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Ông Trần Minh Hiếu thông tin, TNG xây dựng quy trình quản trị dữ liệu xuất xứ bằng hệ thống phần mềm, từ khâu đặt mua nguyên phụ liệu đến xuất hàng. Mỗi lô nguyên phụ liệu khi nhập kho đều được gắn mã QR hoặc mã ERP, hệ thống phần mềm quản lý sản xuất và quản trị toàn diện ngành may mặc do doanh nghiệp phát triển.

Dữ liệu được liên kết với chứng từ, hóa đơn, hợp đồng mua bán và giấy xác nhận xuất xứ tương ứng, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc cho từng đơn hàng may mặc, từng lô vải sử dụng.

Cơ sở dữ liệu trong ERP (Hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp) kết nối thông tin từ bộ phận mua hàng, kho đến bộ phận xuất khẩu. Nhờ đó, khi khách hàng yêu cầu báo cáo hoặc phát sinh kiểm toán xuất xứ đột xuất, doanh nghiệp có thể cung cấp hồ sơ liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu.

Theo ông Trần Minh Hiếu, có nguồn nguyên liệu phù hợp mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là doanh nghiệp phải chứng minh được nguồn gốc bằng hệ thống hồ sơ đầy đủ, nhất quán khi khách hàng hoặc nước nhập khẩu yêu cầu kiểm tra.

Từ thực tiễn này, TNG khuyến nghị các doanh nghiệp dệt may có kế hoạch mở rộng xuất khẩu sang CPTPP cần xây dựng kho dữ liệu về nguồn nguyên liệu, đánh giá khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ ngay từ giai đoạn phát triển sản phẩm, chào giá; đồng thời thiết lập quan hệ hợp tác dài hạn với các nhà cung cấp nguyên phụ liệu đạt chuẩn.

Ở góc độ cơ quan quản lý, bà Trần Thanh Bình cũng lưu ý doanh nghiệp cần minh bạch nguồn gốc nguyên liệu đầu vào, xây dựng hồ sơ truy xuất của nhà cung cấp và chủ động phương án đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Theo bà, khi quản trị nguồn cung, doanh nghiệp cần đánh giá toàn bộ chuỗi cung ứng, xác định nguồn cung đến từ đâu, tỷ lệ bao nhiêu và có đáp ứng tiêu chí CPTPP hay không. Trên cơ sở đó, phân loại nguồn cung có thể thay thế ngay, nguồn cung cần thời gian cải thiện năng lực, công nghệ và những nguồn cung cần nghiên cứu, đầu tư thêm.

Đối với ngành dệt may, ông Trương Văn Cẩm cho rằng, doanh nghiệp cần từng bước tái cấu trúc nguồn cung, trong đó có thể liên kết hoặc liên doanh với các nhà sản xuất nguyên phụ liệu để tổ chức sản xuất tại Việt Nam. Quá trình chuyển đổi cần được thực hiện từng bước, tập trung đánh giá nhà cung cấp, kiểm soát chất lượng và tiến độ giao hàng, tránh phát sinh chi phí quá lớn. Các FTA không chỉ tạo điều kiện mở rộng thị trường, tận dụng ưu đãi thuế quan mà còn thúc đẩy doanh nghiệp tham gia và quản trị chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng cần cân nhắc lựa chọn hiệp định phù hợp cho từng sản phẩm, thị trường và đơn hàng. Việt Nam hiện có nhiều FTA đã đi vào thực thi, mỗi hiệp định có những ưu thế riêng. Doanh nghiệp cần tìm hiểu để lựa chọn hiệp định mang lại lợi thế tốt nhất. Nếu ưu đãi CPTPP không bằng một FTA khác, doanh nghiệp có thể chủ động đề nghị cấp C/O theo hiệp định phù hợp hơn.

Như vậy, mục tiêu không phải sử dụng bằng được C/O CPTPP cho mọi lô hàng, mà là khai thác hiệu quả nhất các ưu đãi thương mại mà doanh nghiệp có khả năng đáp ứng.

Từ cơ chế cấp C/O hiện hành đến cơ chế tự chứng nhận trong CPTPP là bước chuyển trong phương thức xác định xuất xứ hàng hóa, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với nhà xuất khẩu. Khi được trao quyền chủ động chứng nhận xuất xứ, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin, chất lượng hệ thống dữ liệu và khả năng chứng minh nguồn gốc hàng hóa. Đây sẽ là những yếu tố quyết định khả năng tận dụng ưu đãi CPTPP trong thời gian tới.