Đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, siết thuốc lá điện tử

Bộ Y tế đang chủ trì soạn thảo dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (PCTHTL). Dự kiến trình Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp thứ 2 (tháng 10.2026), có hiệu lực từ ngày 1.7.2027.

Trưng bày thuốc lá tác động trực tiếp đến giới trẻ

Sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá, trong đó đáng chú ý là đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại các điểm bán.

Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành đã cấm quảng cáo, khuyến mại và tiếp thị thuốc lá dưới nhiều hình thức. Tuy nhiên, quy định tại Điều 25 vẫn cho phép điểm bán được trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu thuốc lá.

Điều này đồng nghĩa với việc người tiêu dùng, trong đó có trẻ em và thanh thiếu niên, vẫn có thể bắt gặp các sản phẩm thuốc lá ngay tại quầy thanh toán, cửa hàng tạp hóa hoặc những điểm bán gần trường học. Một trong những lý do quan trọng nhất để xem xét cấm trưng bày thuốc lá là tác động đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

59 quốc gia đã cấm trưng bày thuốc lá

Cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán không phải là chính sách mới trên thế giới. Theo tài liệu chính sách, tính đến năm 2024 đã có 59 quốc gia áp dụng quy định này.

Iceland là quốc gia đầu tiên triển khai từ năm 2001. Tại Đông Nam Á, Thái Lan áp dụng từ năm 2005, tiếp đó là Brunei, Singapore và Lào. Một số quốc gia cho phép điểm bán cung cấp thông tin về tên và giá sản phẩm dưới dạng văn bản nhưng không sử dụng hình ảnh hoặc yếu tố nhận diện thương hiệu để quảng bá.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chính sách có thể đạt hiệu quả cao nếu đi kèm quy định rõ ràng, hướng dẫn kỹ thuật cụ thể, lộ trình chuyển tiếp phù hợp và cơ chế kiểm tra, xử phạt nghiêm minh.

Cơ hội hoàn thiện chính sách tại Việt Nam

Sau 13 năm triển khai Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Việt Nam đã ghi nhận những chuyển biến tích cực trong công tác kiểm soát thuốc lá. Tỉ lệ hút thuốc lá điếu ở nam giới trưởng thành giảm từ 23,8% năm 2010 xuống 20,8% năm 2021. Tình trạng phơi nhiễm với khói thuốc tại gia đình, nơi công cộng và nơi làm việc cũng từng bước được cải thiện.

Tuy nhiên, theo Bộ Y tế, những kết quả này đang đứng trước thách thức mới khi thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng ngày càng phổ biến, đặc biệt trong giới trẻ. Trong khi đó, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 chưa có quy định cụ thể về hai nhóm sản phẩm này, tạo ra khoảng trống trong quản lý.

Đáng lưu ý, Việt Nam vẫn nằm trong top 15 quốc gia có tỉ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc cao nhất thế giới và đứng thứ 3 tại ASEAN. Đây là áp lực không nhỏ đối với mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá và ngăn chặn nguy cơ hình thành một thế hệ người hút thuốc mới.

TS.BS Nguyễn Trung Nguyên - Giám đốc Trung tâm Chống độc, Bệnh viện Bạch Mai - cho biết, Việt Nam đang đi rất đúng hướng khi Luật phòng chống tác hại thuốc lá sửa đổi năm nay bao gồm hai giải pháp: Không tạo ra người hút thuốc lá mới (cấm người sinh từ năm 2010 trở đi hút thuốc lá và cấm bán cho đối tượng này); Quyết liệt các biện pháp để giúp người đang hút thuốc lá bỏ hoặc giảm càng nhiều càng tốt.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, trong khi xã hội nỗ lực bảo vệ thế hệ tương lai thì các tập đoàn thuốc lá lại hướng đến việc thu hút người trẻ, coi trẻ em hôm nay là khách hàng tiềm năng của ngày mai. Vì vậy, cấm thế hệ trẻ hút thuốc và cấm bán thuốc lá cho nhóm này là chính sách đúng đắn, cần thiết để bảo vệ thế hệ tương lai.

Việt Nam đang sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, việc bổ sung quy định cấm hoàn toàn trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán được xem là bước đi nhằm khắc phục khoảng trống pháp lý hiện nay.

Cùng với đó, dự thảo sửa đổi Luật còn đề xuất luật hóa lệnh cấm đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới, qua đó tăng tính đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Theo kế hoạch được nêu trong tài liệu, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp thứ 2, dự kiến tháng 10.2026, và có hiệu lực từ ngày 1.7.2027.

Nếu được thông qua, việc “giấu” thuốc lá khỏi tầm mắt tại các điểm bán sẽ không chỉ là thay đổi cách sắp xếp hàng hóa. Đây còn là một bước nhằm thu hẹp không gian quảng bá thuốc lá, giảm sự tiếp xúc của trẻ em với sản phẩm gây nghiện và hỗ trợ những người trưởng thành đang nỗ lực cai thuốc.