Kết nối nguồn nước, điều chỉnh mô hình sản xuất để đối phó hạn mặn

Nước sinh hoạt thiếu trầm trọng

Tại Cà Mau, dù đã có hệ thống kênh thủy lợi trữ khoảng 275 triệu mét khối và hồ Khánh An gần 3,85 triệu mét khối, việc cấp nước sinh hoạt vẫn khó khăn do hệ thống chưa đồng bộ, nhiều công trình xuống cấp sau thời gian dài sử dụng.

Hiện Cà Mau có 364 công trình cấp nước tập trung nhưng chỉ khoảng 42,86% hoạt động tốt, gần 25% đã ngừng hoạt động. Khoảng 50% người dân nông thôn dùng nước từ hệ thống tập trung, 48% dùng giếng hộ gia đình, phần còn lại phụ thuộc nước mưa. Tổng số giếng khoan đang khai thác hơn 285.000, tổng lưu lượng khoảng 590.506m³/ngày.

Tại nhiều khu vực nông thôn, người dân vẫn phải tự tìm cách đảm bảo nước sinh hoạt. Ở các xã U Minh, Nguyễn Phích, nơi không có nguồn nước ngầm ngọt, nước mặt lại bị nhiễm phèn, người dân chủ yếu phụ thuộc vào nước mưa tích trữ.

Bà Nguyễn Thị Phụng (ấp Ông Bích, xã Khánh Bình) chia sẻ, hiện nước gia đình bà còn đủ dùng, nhưng nếu nắng kéo dài thì rất lo thiếu nước.

Thành phố Cần Thơ cũng chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu. Ở phường Khánh Hòa, nước ngầm ngày càng nhiễm phèn, nhiễm mặn nên nhiều hộ phải tích trữ nước mưa. Bà Danh Thị Sen (ấp No Tom) cho hay, trước đây, gia đình thiếu nước kéo dài suốt mùa khô, giờ đây, gia đình bà phải chủ động xây bồn nước ngọt.

Ông Nguyễn Hoàng Anh - Phó Giám đốc Sở NNMT thành phố Cần Thơ nhận định, ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn diễn ra ngày càng phổ biến. Nhu cầu khai thác nước tăng, trong khi biến đổi khí hậu làm áp lực lên toàn vùng lớn hơn.

Thiếu nước cho sản xuất

ĐBSCL không chỉ thiếu nước sinh hoạt mà còn căng thẳng nguồn nước cho sản xuất. Tại ấp Mỏ Ó, xã Trần Đề, bà Nguyễn Thị Hiếu, nông dân trồng dưa, đào ao nhỏ rộng khoảng 20 - 25m², lót bạt để trữ nước mưa hoặc bơm từ kênh. Ao được dùng dần cho cả vụ mùa. Hệ thống tưới nhỏ giọt giúp tiết kiệm từng giọt nước.

Tại Vĩnh Châu, ruộng hành tím cũng có ao trữ nước rộng 15 - 30m², sâu khoảng 2m. Ao vừa trữ nước mưa, vừa chứa nước bơm từ giếng khoan vào mùa khô.

Các cống thủy lợi như Cái Oanh (xã Tân Thạnh) vận hành “canh giờ” để lấy nước ngọt, đóng mở linh hoạt theo độ mặn. Lực lượng trực 24/24 trong mùa khô, vừa điều tiết nước, vừa đảm bảo giao thông thủy.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Cần Thơ, sau khi sáp nhập, hệ thống thủy lợi của thành phố có 12.800km kênh rạch, 72km bờ biển, gần 668km đê bao, 889 cống và 292 trạm bơm điện. Mạng lưới này không chỉ phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn góp phần kiểm soát ngập, hạn, mặn và hỗ trợ giao thông thủy.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam - cho biết, dung tích trữ nước ĐBSCL tăng từ 15 tỉ mét khối lên 65 - 73 tỉ mét khối giai đoạn 2001 - 2025. Tuy nhiên, diện tích sản xuất nông nghiệp dự báo tăng 16% đến năm 2040, tạo áp lực lớn lên nguồn nước.

Ông Nguyễn Minh Khuyến - Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - thông tin, dòng chảy từ thượng nguồn về ĐBSCL giảm rõ rệt. Mùa khô 2015 - 2016 giảm 36%, 2019 - 2020 giảm 28%. Thủy triều tăng, triều cường cao hơn 20 - 25cm khiến xâm nhập mặn đến sớm và mạnh hơn. Sinh kế và sản xuất nông nghiệp trực tiếp bị ảnh hưởng.

Dù sông ngòi, kênh rạch dày đặc, ĐBSCL vẫn đối mặt áp lực nước tăng, sụt lún đất, hạn hán kéo dài. Nguồn nước từ sông Mekong chiếm 95% tổng lượng nước, nhưng dòng chảy suy giảm khiến đời sống người dân ngày càng khó khăn.

Đồng bộ giải pháp công trình, chủ động nguồn nước

Trước hạn hán, xâm nhập mặn gia tăng, ĐBSCL đồng loạt triển khai giải pháp trữ nước, kiểm soát mặn và thay đổi sản xuất để thích ứng.

Tại Cà Mau, UBND tỉnh đã phê duyệt Dự án cấp nước sinh hoạt cấp bách khu vực nông thôn giai đoạn 2026 - 2030. Theo đó, tỉnh sẽ xây dựng mới 5 công trình và nâng cấp, mở rộng 1 công trình cấp nước, với tổng công suất khoảng 11.200m³/ngày đêm, phục vụ khoảng 6.000 hộ dân tại các xã: Biển Bạch, Đất Mới, Đất Mũi, Đá Bạc, Trần Văn Thời và Khánh An.

Song song đó, tỉnh cũng đang nghiên cứu phương án cấp nước quy mô lớn từ thượng nguồn sông Hậu nhằm đảm bảo nguồn nước ổn định lâu dài.

Tại Cần Thơ, ông Nguyễn Hoàng Anh - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường - cho biết, thành phố tập trung phát triển các công trình trữ nước ngọt, ưu tiên sử dụng nước mặt, giảm khai thác nước ngầm, đồng thời bảo vệ và phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, ô nhiễm.

Theo ông Nguyễn Hoàng Anh, trong quy hoạch đến năm 2030, tầm nhìn 2050, việc quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước là nhiệm vụ trọng tâm.

Ở Vĩnh Long, ông Văn Hữu Huệ - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh - cho hay, địa phương đang vận hành hiệu quả các công trình thủy lợi để chủ động trữ nước ngọt; tăng cường nạo vét, nâng cấp hệ thống kênh mương; đẩy mạnh quan trắc, dự báo độ mặn để kịp thời khuyến cáo người dân.

“Địa phương khuyến khích người dân trữ nước tại chỗ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ phù hợp với điều kiện nguồn nước”, ông Văn Hữu Huệ chia sẻ.

Đặc biệt, người dân trong vùng cũng đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất để thích ứng với điều kiện nguồn nước ngày càng biến động.

Tại Cồn Sơn (Cần Thơ), ông Lý Văn Bon - Phó Giám đốc Hợp tác xã Du lịch Nông nghiệp - cho biết, sự thay đổi của nguồn nước đã tác động trực tiếp đến mô hình sản xuất truyền thống.

“Trước đây, cá được nuôi chủ yếu nhờ nguồn sinh vật tự nhiên từ phù sa, nhưng hiện nay gần như không còn. Chi phí nuôi tăng từ 40.000 đồng/kg lên 60.000 - 70.000 đồng/kg do phải sử dụng thức ăn công nghiệp”, ông Lý Văn Bon chia sẻ.

Theo ông, tình trạng xâm nhập mặn không chỉ làm gia tăng chi phí mà còn gây hư hại bè nuôi và ảnh hưởng đến đất trồng cây ăn trái. Trước thực tế đó, người dân buộc phải chuyển sang nuôi các loài cá có khả năng chịu mặn, chịu lợ, đồng thời điều chỉnh lại mô hình sản xuất.

PGS.TS Nguyễn Phú Quỳnh - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam thông tin, xu thế nguồn nước tại Đồng bằng sông Cửu Long đang thay đổi rõ rệt. Lũ trên sông Mekong giảm mạnh, trong khi xâm nhập mặn, đỉnh mặn đến sớm và sâu hơn. Trong khi đó, khả năng xuất hiện lũ lớn trong tương lai là rất thấp, khiến nguồn bổ sung nước ngọt ngày càng hạn chế.

Theo các kịch bản dự báo, ranh mặn sẽ tiếp tục lấn sâu vào nội đồng trong những năm tới, đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước.

PGS.TS Lê Anh Tuấn - Cố vấn khoa học Viện Mekong - cho rằng, cần chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, trong đó nước mặn, nước lợ và nước ngọt đều được xem là tài nguyên. Các giải pháp cần hướng đến quản lý tổng hợp liên vùng, ứng dụng công nghệ số, xây dựng hệ thống trữ nước, kiểm soát mặn và kết nối nguồn nước giữa các khu vực.

Bên cạnh đó, việc tổ chức sản xuất linh hoạt theo điều kiện nguồn nước, lập các kịch bản ứng phó theo mùa cũng sẽ giúp giảm thiểu rủi ro. Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long tiếp tục chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu và các hoạt động phát triển ở thượng nguồn, việc kết hợp giữa giải pháp công trình và sự chủ động thích ứng của người dân sẽ là chìa khóa để đảm bảo an ninh nguồn nước và phát triển bền vững cho toàn vùng.