Với chủ đề Hợp tác cho kỷ nguyên mới, Diễn đàn Tầm nhìn vũ trụ Việt Nam – Nhật Bản 2026 vinh dự đón Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cùng Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam ITO Naoki. Cùng dự có lãnh đạo các bộ, ngành Trung ương, thành phố Hà Nội, cùng đại diện các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học trong lĩnh vực công nghệ vũ trụ và đặc biệt là sự có mặt của Anh hùng Phạm Tuân – người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ (năm 1980).

Từ “giấc mơ vũ trụ” đến hiện thực tại Hòa Lạc

Phát biểu tại diễn đàn, PGS.TS Phạm Anh Tuấn - Tổng Giám đốc Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (VNSC) nhấn mạnh, diễn đàn không chỉ là dịp nhìn lại chặng đường hợp tác khoa học, công nghệ giữa hai quốc gia mà còn mở ra tầm nhìn mới cho phát triển ngành công nghệ vũ trụ của Việt Nam trong giai đoạn tới.

Từ năm 2006, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đóng vai trò tiên phong trong triển khai Chiến lược nghiên cứu và ứng dụng công nghệ vũ trụ. Việc Việt Nam đã ký thỏa thuận hợp tác với Cơ quan Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA) năm 2006 đã đặt nền móng cho các chương trình hợp tác dài hạn.

Năm 2007, sau chuyến thăm Trung tâm Vũ trụ Tsukuba của Nhật Bản, ý tưởng xây dựng Trung tâm Vũ trụ Việt Nam chính thức được hình thành. Cùng với sự hỗ trợ từ Chính phủ Nhật Bản trong đào tạo nhân lực, thiết kế chế và chế tạo vệ tinh nhỏ, xây dựng dự án, ngày 22/4/2009, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức đồng ý chủ trương đầu tư dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam.

“Thảm họa động đất và sóng thần tại Nhật Bản ngày 11/3/2011 đã cho thấy rõ vai trò của vệ tinh quan sát trái đất trong hỗ trợ đánh giá thiệt hại và khắc phục hậu quả thiên tai”, ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh và chia sẻ, trong hoàn cảnh đó, Chính phủ Nhật Bản thông qua JICA vẫn quyết định hỗ trợ vốn vay ODA ưu đãi cho dự án Trung tâm Vũ trụ Việt Nam, với mục tiêu tăng cường năng lực quan sát trái đất, phòng chống thiên tai và ứng phó biến đổi khí hậu. Đây cũng là lần đầu tiên, Nhật Bản cung cấp nguồn vốn ODA cho một dự án công nghệ cao tại Việt Nam.

Cùng năm 2011, ngày 16/9, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định thành lập Trung tâm Vũ trụ Việt Nam trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, chính thức đặt nền móng cho ngành công nghệ vũ trụ quốc gia.

Sau hơn 15 năm phát triển, Trung tâm Vũ trụ Việt Nam đã từng bước hình thành các năng lực quan trọng trong nghiên cứu, thiết kế và ứng dụng công nghệ vũ trụ, đặc biệt trong lĩnh vực vệ tinh quan sát trái đất, công nghệ viễn thám và dữ liệu không gian. Công trình Trung tâm Vũ trụ Việt Nam không chỉ là cơ sở nghiên cứu khoa học mà còn là nền tảng cho việc phát triển hệ sinh thái công nghệ vũ trụ, đào tạo nguồn nhân lực và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Ông Phạm Anh Tuấn bày tỏ sự tri ân sâu sắc tới Đảng, Chính phủ và các bộ, ngành đã tạo điều kiện để dự án được triển khai; đồng thời gửi lời cảm ơn tới Chính phủ Nhật Bản, Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam, các tổ chức như METI, JAXA, JICA, JETRO cùng các doanh nghiệp, trường đại học và đối tác quốc tế, đặc biệt là các thế hệ lãnh đạo Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đồng hành trong suốt chặng đường phát triển ngành công nghệ vũ trụ.

Phát biểu tại sự kiện ông ITO Naoki, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Nhật Bản tại Việt Nam nhấn mạnh, trong khuôn khổ Quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện, Nhật Bản và Việt Nam đang thúc đẩy những trụ cột hợp tác mới trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo. Trong đó, lĩnh vực công nghệ vũ trụ giữ vị trí đặc biệt quan trọng.

“Dưới sự lãnh đạo mạnh mẽ của Tổng Bí thư Tô Lâm, Việt Nam đang thúc đẩy cải cách trên nhiều lĩnh vực hướng tới một kỷ nguyên phát triển mới. Chính phủ Nhật Bản cũng như cộng đồng doanh nghiệp Nhật Bản luôn ủng hộ mạnh mẽ định hướng cải cách này, đặc biệt trong việc thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng xã hội dựa trên dữ liệu và hiện đại hóa đất nước thông qua đổi mới sáng tạo”, Đại sứ ITO Naoki khẳng định.

Thông qua diễn đàn, Đại sứ Nhật Bản hy vọng việc ứng dụng dữ liệu quan sát trái đất vào thực tiễn xã hội, cũng như việc hình thành các mô hình kinh doanh trong khu vực tư nhân sẽ được thúc đẩy mạnh mẽ hơn; đồng thời, những lộ trình cụ thể cho việc ứng dụng thực tiễn sẽ được khởi nguồn ngay từ diễn đàn lần này.

Công nghệ vũ trụ Việt Nam sẵn sàng bước vào kỷ nguyên mới

Phát biểu chỉ đạo tại diễn đàn, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh: sau hơn nửa thế kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao (từ năm 1973), Việt Nam và Nhật Bản đã cùng nhau vun đắp mối quan hệ hữu nghị hợp tác ngày càng tin cậy, toàn diện, thực chất, hiệu quả. Hiện nay, Nhật Bản là đối tác hợp tác kinh tế quan trọng hàng đầu của Việt Nam, đứng thứ nhất về hợp tác ODA và lao động, thứ ba về đầu tư và thứ tư về thương mại, du lịch.

Hợp tác Việt Nam - Nhật Bản trong lĩnh vực không gian vũ trụ không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ kỹ thuật hay chuyển giao công nghệ, mà đã góp phần quan trọng hình thành nền tảng nhân lực, hạ tầng, năng lực quản lý dự án và hệ sinh thái ứng dụng cho Việt Nam; đồng thời trở thành một điểm sáng tiêu biểu trong quan hệ hợp tác khoa học và công nghệ giữa hai nước.

Việt Nam nhất quán quan điểm phát triển không gian vũ trụ vì mục đích hòa bình, tuân thủ công ước của Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế, vì mục tiêu phát triển bền vững, vì lợi ích của nhân dân, của doanh nghiệp và của quốc gia; đồng thời bảo đảm tính độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường đi đôi với mở rộng hợp tác quốc tế thực chất, hiệu quả.

Thủ tướng khẳng định, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó thể hiện bước chuyển từ nhận thức sang hành động, từ định hướng chung sang xác lập công nghệ vũ trụ là một trong những lĩnh vực chiến lược cần ưu tiên đầu tư, phát triển và từng bước làm chủ, trong đó vệ tinh tầm thấp là một trong những sản phẩm quan trọng của công nghệ chiến lược này.

Theo đó, tầm nhìn đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu trở thành quốc gia có trình độ phát triển về khoa học và công nghệ vũ trụ ở mức trung bình khá trong khu vực Đông Nam Á. Sau năm 2030: Xây dựng năng lực quốc gia tự chủ về công nghệ vệ tinh, ứng dụng dữ liệu không gian để giải quyết các bài toán mang tính toàn cầu và an ninh quốc gia.

Một trong những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm được đặt ra trong thời gian tới theo Thủ tướng, tiếp tục hoàn thiện thể chế, cơ chế chính sách cho hoạt động vũ trụ phù hợp với điều kiện Việt Nam và thông lệ quốc tế; nghiên cứu, chuẩn bị cơ sở khoa học và thực tiễn để từng bước hoàn thiện khung khổ pháp lý, tiến tới xây dựng Luật vũ trụ của Việt Nam.

Đồng thời, huy động và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực cho phát triển khoa học, công nghệ, không gian vũ trụ trên tinh thần “3 có: có sự đóng góp của Nhà nước, doanh nghiệp, các Viện trường, nhà khoa học”. Tập trung thúc đẩy liên kết Viện - Trường - Doanh nghiệp; đẩy mạnh hợp tác công - tư; từng bước hình thành thị trường dịch vụ dữ liệu vệ tinh và hệ sinh thái ứng dụng công nghệ vũ trụ của Việt Nam.

Khẩn trương xây dựng và triển khai các chương trình, đề án lớn về phát triển khoa học, công nghệ vũ trụ quốc gia, trong đó tập trung nâng cao năng lực quan sát trái đất, phát triển hạ tầng dữ liệu vệ tinh dùng chung và nâng cao năng lực phân tích, cảnh báo, hỗ trợ điều hành theo thời gian thực; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao về khoa học, công nghệ vũ trụ, tập trung đào tạo nhân lực về hệ thống, vận hành, dữ liệu, an toàn thông tin....

Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tiếp tục tổ chức vận hành Trung tâm Vũ trụ Việt Nam hiệu quả, an toàn, chuyên nghiệp và bền vững; phát huy đồng bộ các chức năng nghiên cứu, tích hợp, thử nghiệm, vận hành, khai thác dữ liệu, đào tạo và chuyển giao công nghệ; đưa Trung tâm thực sự trở thành hạ tầng năng lực lõi của quốc gia trong lĩnh vực khoa học và công nghệ vũ trụ...

Đặc biệt, phối hợp chặt chẽ để phóng vệ tinh LOTUSat-1 vào cuối năm 2027 và khai thác hiệu quả; đồng thời mở rộng hợp tác theo hướng xây dựng năng lực lâu dài cho Việt Nam về quan sát trái đất, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và từng bước phát triển các hệ vệ tinh nhỏ.

Thủ tướng nhấn mạnh, phương châm hành động thời gian tới được xác định bằng 20 chữ vàng: “Khám phá không gian - Làm chủ công nghệ - Hợp tác bền chặt - Phát triển bền vững - Vũ trụ hòa bình”.

Nhân dịp này, Thủ tướng đã đánh giá cao và trân trọng cảm ơn sự đóng góp quý báu của Chính phủ, các tổ chức và doanh nghiệp Nhật Bản đã chung tay cùng Chính phủ, doanh nghiệp và nhân dân Việt Nam vun đắp nên những thành quả hợp tác hết sức tốt đẹp thời gian qua. Qua đó, tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam và Nhật Bản tiếp tục cùng nhau vươn tới những tầm cao mới, vì sự phát triển thịnh vượng của mỗi quốc gia và hòa bình, hợp tác, phát triển trong khu vực và trên thế giới.

Diễn đàn Tầm nhìn Vũ trụ Việt Nam - Nhật Bản 2026 được kỳ vọng sẽ trở thành không gian kết nối giữa các nhà hoạch định chính sách, nhà khoa học và doanh nghiệp hai nước. Qua đó, thúc đẩy các chương trình hợp tác mới trong lĩnh vực vệ tinh, dữ liệu không gian và công nghệ vũ trụ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo các định hướng chiến lược của Đảng và Nhà nước, hợp tác vũ trụ Việt Nam - Nhật Bản được kỳ vọng sẽ tiếp tục mở ra một chương mới cho hành trình chinh phục không gian của Việt Nam.