Tin mới 
Ngập nước đường Tô Ngọc Vân (TPHCM). Ảnh: Minh Quân
Quy hoạch chống ngập đã lạc hậu
Những cơn mưa đầu mùa năm nay tiếp tục cho thấy tình trạng ngập ở TPHCM chưa được cải thiện đáng kể.
Khu vực chợ Thủ Đức vẫn là một trong những "rốn ngập" của thành phố. Mỗi khi mưa lớn, các tuyến đường Dương Văn Cam, Kha Vạn Cân, Đặng Thị Rành, Hồ Văn Tư, Tô Ngọc Vân... ngập sâu, nhiều xe chết máy, giao thông hỗn loạn, hoạt động kinh doanh bị ảnh hưởng.
Không chỉ khu vực nội đô, ngập đã lan ra nhiều địa bàn ngoại thành như đường Nguyễn Văn Khối (phường Thông Tây Hội), Chiến Lược (phường Bình Trị Đông)... Trong khi đó, vào mùa triều cường, các tuyến Trần Xuân Soạn, Huỳnh Tấn Phát, Bình Quới... thường xuyên bị nước sông dâng tràn, ảnh hưởng đến đời sống người dân.
Theo Sở Xây dựng TPHCM, sau khi mở rộng địa giới, toàn thành phố hiện có 159 điểm ngập thường xuyên, gồm 76 điểm ở khu vực TPHCM cũ, 52 điểm thuộc Bình Dương và 31 điểm thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu.
Trong hơn 20 năm qua, TPHCM đã triển khai nhiều chương trình chống ngập quy mô lớn. Quy hoạch 752 (năm 2001) và Quy hoạch 1547 (năm 2008) từng đặt mục tiêu xây dựng khoảng 6.000km cống thoát nước, 103 hồ điều tiết, 170km đê bao và 12 cống ngăn triều.
Tuy nhiên đến nay, mới chỉ hơn 60% hệ thống cống được hoàn thành, trong khi các hồ điều tiết vẫn chưa được triển khai.
Không ít dự án trọng điểm cũng chậm tiến độ. Điển hình là dự án chống ngập do triều cường gần 10.000 tỉ đồng đã hoàn thành khoảng 93% khối lượng nhưng vẫn chưa thể vận hành vì vướng mắc trong thanh toán với nhà đầu tư.
Theo Sở Xây dựng, các quy hoạch chống ngập trước đây không còn phù hợp khi được xây dựng trên những kịch bản mưa, triều và mực nước biển của hơn 20 năm trước, chưa tính đầy đủ tác động của biến đổi khí hậu và sự thay đổi không gian đô thị sau sáp nhập.
Trong khi đó, tình trạng sụt lún nền đất diễn ra ngày càng nghiêm trọng. Nhiều khu vực lún trung bình khoảng 2cm mỗi năm, có nơi 5 - 8cm/năm. Sau 10 - 12 năm, tổng mức lún phổ biến đã đạt 20 - 30cm, thậm chí trên 50cm.
Điều này khiến cao độ thiết kế của hệ thống cống, đê bao và trạm bơm không còn phù hợp, làm giảm khả năng tiêu thoát nước khi xảy ra đồng thời mưa lớn, triều cường và sụt lún.
Quá trình đô thị hóa nhanh, san lấp ao hồ, thu hẹp kênh rạch và khai thác nước ngầm kéo dài cũng làm gia tăng nguy cơ ngập.
Một thách thức khác là nguồn lực đầu tư. Tính toán của Sở Xây dựng, từ nay đến năm 2030, TPHCM cần triển khai khoảng 157 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 348.000 tỉ đồng, trong khi ngân sách mới đáp ứng khoảng 30% nhu cầu.
Thay đổi tư duy chống ngập
Trước thực tế đó, TPHCM đang xây dựng Đề án chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2026 - 2060 cùng Kế hoạch chống ngập và xử lý nước thải giai đoạn 2026 - 2036.
Ông Lê Ngọc Linh - Phó Giám đốc Sở Xây dựng TPHCM - cho biết, đề án mới chuyển sang cách tiếp cận quản lý tổng hợp theo lưu vực, lấy khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu làm trung tâm.
Nguyên tắc cốt lõi là "Giữ - Trữ - Thoát". Thay vì chỉ tìm cách thoát nước thật nhanh, thành phố sẽ bảo vệ các hành lang thoát nước tự nhiên, tăng khả năng giữ nước tại chỗ, mở rộng không gian trữ nước và chỉ thoát nước khi điều kiện cho phép.
Đề án cũng định hướng phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng "xám - xanh - dương". Trong đó, hạ tầng xám gồm hệ thống cống, đê bao, cống ngăn triều và trạm bơm tiếp tục được đầu tư nâng cấp. Song song với đó là phát triển hạ tầng xanh và hạ tầng dương như hồ điều hòa, công viên ngập nước, bề mặt thấm, phục hồi kênh rạch, vùng trũng sinh thái và tận dụng các không gian mặt nước để tăng khả năng điều tiết tự nhiên, giảm áp lực cho hệ thống cống.
Ở góc độ quản lý, thành phố sẽ ứng dụng công nghệ GIS, mô hình mô phỏng biến đổi khí hậu, dữ liệu sụt lún để vận hành hệ thống thoát nước theo thời gian thực, đồng thời xây dựng hệ thống cảnh báo ngập sớm.
Đề án cũng hướng tới đổi mới mô hình quản trị nước đô thị theo hướng liên kết toàn vùng giữa TPHCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu sau sáp nhập, thay vì quản lý theo ranh giới hành chính như trước.
Theo lộ trình, giai đoạn 2026 - 2030, thành phố sẽ ưu tiên xử lý các điểm ngập nghiêm trọng, hoàn thành các dự án còn dang dở và xây dựng nền tảng dữ liệu quản lý. Giai đoạn 2031 - 2060 sẽ triển khai các công trình quy mô lớn theo lưu vực, mở rộng hệ thống xử lý nước thải và từng bước xây dựng một siêu đô thị có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu.
Phải chấp nhận sống chung với nước một cách thông minh
Theo TS.KTS Ngô Viết Nam Sơn - chuyên gia quy hoạch đô thị, sau khi mở rộng địa giới, thành phố cần chuyển từ tư duy chống ngập theo từng địa phương sang quản lý theo lưu vực sông. Đề án mới với nguyên tắc "Giữ - Trữ - Thoát" là hướng đi đúng, phù hợp xu thế của nhiều đô thị trên thế giới.
"Chống ngập không chỉ là xây cống lớn hay thêm trạm bơm, mà phải tạo không gian cho nước thông qua phục hồi kênh rạch, hồ điều hòa và các vùng trũng sinh thái" - ông Sơn nói.
Theo ông, TPHCM cần kiểm soát chặt việc san lấp ao hồ, hạn chế bê tông hóa và phát triển mạnh hạ tầng xanh. Nếu chỉ tập trung thoát nước mà không tăng khả năng giữ và trữ nước, tình trạng ngập sẽ ngày càng nghiêm trọng.
Đồng quan điểm, PGS.TS Hồ Long Phi - nguyên Giám đốc Trung tâm Quản lý nước và Biến đổi khí hậu (Đại học Quốc gia TPHCM) - cho rằng, nước biển dâng và sụt lún đang làm giảm hiệu quả của nhiều công trình chống ngập hiện hữu.
"Thành phố cần kết hợp đồng bộ giải pháp công trình và phi công trình, ứng dụng dữ liệu thời gian thực, mô hình dự báo và vận hành thông minh" - ông Phi nhấn mạnh.
Để đề án chống ngập đạt hiệu quả, ông đề xuất TPHCM ưu tiên hoàn thành các dự án còn dang dở, xây dựng cơ chế quản lý thống nhất trên toàn lưu vực của TPHCM mới và đẩy mạnh huy động nguồn lực xã hội theo hình thức PPP nhằm đáp ứng nhu cầu đầu tư rất lớn trong thời gian tới.
