Lỗ hổng pháp lý trong xử lý trốn đóng bảo hiểm xã hội

28 doanh nghiệp chậm đóng BHXH từ 10 tỉ đồng trở lên

Thống kê của BHXH TPHCM, đến hết năm 2025, có 200 doanh nghiệp chậm đóng BHXH từ 3 tháng trở lên với số tiền lớn. Trong đó, có 28 doanh nghiệp chậm đóng từ 10 tỉ đồng trở lên. Điều này đồng nghĩa với việc hàng chục nghìn người lao động bị ảnh hưởng đến quyền lợi về BHXH, bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN).

Đáng kể nhất, đó là Công ty Cổ phần Tập đoàn Hòa Bình chậm đóng BHXH cho hơn 1.000 lao động trong 22 tháng với số tiền hơn 57 tỉ đồng; Công ty Cổ phần Dịch vụ Bưu chính Viễn thông Sài Gòn chậm đóng BHXH 93 tháng (gần 8 năm) với số tiền hơn 41 tỉ đồng; Công ty Cổ phần Xuất nhập khẩu Hoàng Sinh chậm đóng 33 tháng với số tiền hơn 32 tỉ đồng…

Đến cuối tháng 1.2026, BHXH TPHCM đã ban hành 44 quyết định xử phạt vi phạm hành chính các doanh nghiệp có vi phạm về đóng BHXH, BHYT với tổng số tiền gần 25 tỉ đồng. Sau đó, các doanh nghiệp đã đóng một phần số tiền xử phạt là gần 4,4 tỉ đồng, chỉ chiếm 17,6% tổng số tiền bị phạt. Đồng thời, BHXH TPHCM cũng đã ban hành các quyết định cưỡng chế xử phạt vi phạm hành chính đối với các doanh nghiệp này.

Chưa đủ căn cứ xử lý hình sự

Câu hỏi đặt ra, tại sao đến nay, các cơ quan chức năng chưa xử lý hình sự được vụ việc nào về tội trốn đóng BHXH theo quy định tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017?

Giải thích lý do chưa xử lý hình sự được hành vi trốn đóng BHXH, BHXH TPHCM cho rằng, do thiếu quy định cụ thể về mức xử phạt và quy định cũ không còn phù hợp.

BHXH TPHCM cho biết, Luật BHXH năm 2024 đã quy định các nhóm hành vi về chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHTN gồm: Chậm đóng, trốn đóng số tiền BHXH, BHTN đã đăng ký với cơ quan BHXH; chậm đóng, trốn đóng về việc đăng ký tham gia BHXH, BHTN không đủ số người thuộc đối tượng và mức lương làm cơ sở tham gia BHXH, BHTN và thay đổi quy định về thời gian xác định việc chậm đóng, trốn đóng.

Đối với nghị định hướng dẫn về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực BHXH, BHTN hiện hành (Điều 39 Nghị định 12/2022/NĐ-CP) quy định riêng hành vi chậm đóng BHXH, BHTN; đóng BHXH, BHTN không đúng mức quy định; đóng BHXH, BHTN không đủ số người thuộc diện tham gia BHXH, BHTN và thời hạn xác định hành vi ngắn hơn so với quy định tại Luật BHXH năm 2024.

Theo đó, hành vi chậm đóng BHXH, BHTN không bao gồm hành vi đăng ký tham gia BHXH, BHTN không đủ số người thuộc đối tượng và mức lương làm cơ sở tham gia BHXH, BHTN không đúng quy định.

Mặt khác, Nghị định số 12/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội, người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng được xây dựng trên cơ sở Luật BHXH năm 2014 (đã hết hiệu lực).

Như vậy, các hành vi chậm đóng, trốn đóng của Luật BHXH năm 2024 không đồng bộ về hành vi cũng như thời hạn xác định hành vi, nên việc áp dụng Nghị định 12/2022/NĐ-CP không còn phù hợp để xử lý vi phạm hành chính.

Trong khi đó, theo quy định tại Điều 216 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung 2017, chỉ khi người có nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ từ 6 tháng trở lên và đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm và thuộc một số trường hợp nhất định mới đủ căn cứ xử lý tội trốn đóng BHXH. Do chưa xử phạt được tội trốn đóng BHXH thì sẽ chưa đủ căn cứ để xử lý hình sự tội trốn đóng BHXH.

“BHXH TPHCM đã có văn bản đề nghị cơ quan chức năng có hướng dẫn về việc xác định các hành vi vi phạm trong lĩnh vực BHXH, BHTN, BHYT và áp dụng quy định pháp luật hiện hành trong thời gian chờ nghị định sửa đổi bổ sung về xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực BHXH, BHTN và lĩnh vực y tế” - đại diện BHXH TPHCM thông tin.