Tin mới 
17,2 tỷ USD nhưng quyền quyết định còn ở đâu?
20 mươi năm, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam tăng từ khoảng 300 triệu USD lên 17,2 tỷ USD (tăng hơn 57 lần). Ngành duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong thời gian dài, tạo việc làm cho khoảng 1 triệu lao động và đạt mức xuất siêu gần 12 tỷ USD. Đó là một hành trình đáng kể. Nhưng phía sau những con số về kim ngạch còn một câu hỏi khác: Việt Nam đang đứng ở đâu trong chuỗi giá trị gỗ và nội thất toàn cầu?
Sau 20 năm, xuất khẩu gỗ Việt Nam tăng hơn 57 lần.
Ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), thẳng thắn nhìn nhận, Việt Nam hiện vẫn chủ yếu là một “manufacturing hub” - trung tâm sản xuất. Nói cách khác, doanh nghiệp Việt có năng lực sản xuất lớn, tổ chức chuỗi cung ứng ngày càng tốt, nhưng nhiều doanh nghiệp vẫn đứng ở khâu cuối của chuỗi giá trị. Đây là nghịch lý đáng chú ý của một ngành đã có quy mô xuất khẩu hàng chục tỷ USD.
Việt Nam hiện nằm trong nhóm những nước xuất khẩu gỗ và nội thất lớn của thế giới, đứng đầu Đông Nam Á và thứ hai châu Á. Ngành cũng đã hình thành hệ sinh thái tương đối đầy đủ, từ nguyên liệu, chế biến, sản xuất đến logistics và xuất khẩu. Nhưng có chuỗi cung ứng hoàn chỉnh không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp Việt đã nắm những khâu tạo ra nhiều giá trị nhất. Phần lớn doanh nghiệp vẫn làm OEM, tức là sản xuất theo thiết kế và yêu cầu của bên đặt hàng. Trong khi đó, ODM gắn sản xuất với thiết kế và OBM gắn với phát triển thương hiệu của chính doanh nghiệp lại chưa phát triển tương xứng.
Sự khác biệt nằm ở quyền quyết định. Một doanh nghiệp có thể sở hữu nhà máy lớn, hàng nghìn lao động, công nghệ tốt và năng lực giao hàng ổn định. Nhưng nếu thiết kế sản phẩm, thương hiệu, dữ liệu khách hàng và quyết định thị trường vẫn nằm ở phía đối tác, thì phần giá trị doanh nghiệp giữ lại trong chuỗi vẫn có giới hạn. “Chúng ta mới chỉ là một manufacturing hub”, ông Nguyễn Quốc Khanh nói.
Vì vậy, vấn đề của ngành gỗ hiện nay không phải là Việt Nam sản xuất chưa tốt. Chính năng lực sản xuất đã đưa ngành đi xa. Vấn đề là nếu tiếp tục chủ yếu đứng ở khâu sản xuất, doanh nghiệp sẽ khó có tiếng nói tương xứng với quy mô mà mình tạo ra. Với một ngành xuất khẩu 17,2 tỷ USD, bài toán của giai đoạn mới vì thế không chỉ là tìm thêm đơn hàng. Quan trọng hơn là làm thế nào để doanh nghiệp Việt có tiếng nói trong chính những đơn hàng đó.
Không chỉ cạnh tranh trên dây chuyền sản xuất
Một điểm đáng suy nghĩ là cách ngành gỗ nhìn về thị trường. Khi thuế thay đổi, doanh nghiệp tìm cách ứng phó với thuế. Khi thị trường thay đổi quy định, doanh nghiệp tìm cách đáp ứng quy định. Khi đơn hàng giảm, doanh nghiệp tìm thị trường khác. Những việc đó đều cần thiết. Nhưng nếu phần lớn nguồn lực chỉ dành cho những vấn đề trước mắt, doanh nghiệp sẽ khó chuẩn bị cho những thay đổi của chuỗi giá trị trong 5-10 năm tới. Bởi lợi thế về nhà máy, lao động hay chi phí sản xuất có thể thay đổi. Các quốc gia khác cũng có thể đầu tư nhà máy, cải thiện công nghệ và cạnh tranh về giá.
Những thứ khó sao chép hơn là năng lực thiết kế, thương hiệu, dữ liệu thị trường, khả năng dự báo nhu cầu và quan hệ trực tiếp với các nhà mua hàng. Đây cũng là lý do câu chuyện của ngành gỗ hiện nay không thể chỉ xoay quanh sản lượng và kim ngạch.
Hoa Kỳ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của gỗ và sản phẩm gỗ Việt Nam. Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 8 tháng năm 2026, thị trường này chiếm 49,9% tổng giá trị xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam. Trung Quốc và Nhật Bản lần lượt chiếm 15% và 12,4%. Tuy nhiên, sự phụ thuộc lớn vào một thị trường cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn về năng lực nắm bắt thông tin và hiện diện tại thị trường đó. Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, ngành gỗ vẫn thiếu một đầu mối đủ mạnh tại Mỹ để thường xuyên theo dõi thị trường, cập nhật thông tin và cung cấp thông tin ngược trở lại cho doanh nghiệp.
"Trong một lần làm việc với Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (USITC), tôi hỏi các cán bộ tại đây đã từng đến Việt Nam chưa và nhận được câu trả lời là chưa", một chi tiết ông Nguyễn Quốc Khanh chia sẻ khá đáng chú ý. Câu chuyện này cho thấy một thực tế: cạnh tranh quốc tế không chỉ diễn ra trên dây chuyền sản xuất. Nó còn diễn ra ở phòng họp, bàn đàm phán, các cuộc đối thoại chính sách và trong khả năng cung cấp thông tin cho thị trường. Muốn được thị trường hiểu đúng, doanh nghiệp không thể chỉ đưa hàng sang thị trường mà còn phải đưa năng lực, thông tin và tiếng nói của mình đến đó.
Số liệu xuất khẩu những tháng đầu năm 2026 cũng cho thấy thị trường đang có sự dịch chuyển. Tháng 8/2026, xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ ước đạt 1,48 tỷ USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu 8 tháng lên 11,69 tỷ USD, tăng 5% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, xuất khẩu sang Hoa Kỳ giảm so với cùng kỳ, trong khi xuất khẩu sang Trung Quốc và Nhật Bản tăng. Những biến động này cho thấy thị trường không đứng yên. Doanh nghiệp không thể chỉ phản ứng khi nhu cầu, chính sách và chuỗi cung ứng đã thay đổi, mà phải nâng năng lực đọc thị trường, dự báo nhu cầu và tham gia sâu hơn vào quá trình hình thành sản phẩm. Vì vậy, đa dạng hóa thị trường cần đi cùng cách tiếp cận chuỗi cung ứng ở quy mô khu vực, thay vì mỗi quốc gia tự xây dựng một chuỗi hoàn chỉnh.
Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, các nước Đông Nam Á có thể bổ sung năng lực cho nhau: Indonesia có thể tham gia cung cấp nguyên liệu, Philippines đảm nhiệm một số công đoạn linh kiện, Việt Nam phát huy thế mạnh sản xuất, lắp ráp; sau đó sản phẩm tiếp tục đi vào các thị trường và chuỗi cung ứng khác trong khu vực. Với một khu vực có dân số khoảng 750-800 triệu người và tầng lớp trung lưu ngày càng tăng, cách tiếp cận này có thể mở thêm không gian cho ngành gỗ và nội thất. Nhưng để tham gia một chuỗi khu vực như vậy, doanh nghiệp Việt phải thay đổi cách nhìn về vị trí của mình. Không chỉ là nơi sản xuất hàng hóa theo yêu cầu của nhà mua hàng, mà phải trở thành một đối tác có năng lực riêng để các mắt xích khác cần đến.
Bước chuyển khó nhất là nâng vị thế
Sau 20 năm tăng trưởng, câu hỏi của ngành gỗ đã khác. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương xung quanh vấn đề này, PGS. TS Nguyễn Thường Lạng, Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, nếu trước đây, điều cần chứng minh là Việt Nam có thể sản xuất hàng gỗ với quy mô lớn, chất lượng ổn định và giao hàng đúng yêu cầu. Hiện nay, năng lực đó đã được thị trường ghi nhận bằng những con số cụ thể. Bài toán mới là làm thế nào để phần giá trị doanh nghiệp Việt tạo ra được nâng lên. Điều này không có nghĩa mọi doanh nghiệp phải ngay lập tức xây dựng thương hiệu riêng hay chuyển từ OEM sang OBM. Với nhiều doanh nghiệp, OEM vẫn là một mô hình kinh doanh cần thiết.
Nhưng nếu cả ngành chủ yếu dừng ở gia công và sản xuất theo thiết kế của người khác, dư địa để nâng vị thế sẽ bị giới hạn. Vì vậy, cùng với việc duy trì năng lực sản xuất, doanh nghiệp cần đầu tư nhiều hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm, dữ liệu thị trường, thương hiệu và quan hệ trực tiếp với nhà mua hàng. Đó là những năng lực quyết định doanh nghiệp có thể đi từ “nhà sản xuất” lên “đối tác trong chuỗi giá trị” hay không. Một điều kiện khác không thể bỏ qua là nguồn nguyên liệu và tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Với một ngành phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên rừng, minh bạch nguồn gốc gỗ, phát triển rừng trồng bền vững và đáp ứng các yêu cầu về môi trường không chỉ là điều kiện để giữ thị trường xuất khẩu. Đó còn là nền tảng để duy trì năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
"20 mươi năm trước, ngành gỗ cần chứng minh Việt Nam có thể sản xuất. 20 mươi năm sau, câu hỏi khó hơn đã xuất hiện: Việt Nam muốn đứng ở đâu trong chuỗi giá trị mà chính mình đã góp phần xây dựng? Giữ năng lực sản xuất vẫn là điều kiện bắt buộc. Nhưng chỉ sản xuất tốt sẽ ngày càng không đủ. Bước tiếp theo của ngành gỗ là đi lên những khâu tạo giá trị cao hơn - từ thiết kế, phát triển sản phẩm, thương hiệu, dữ liệu đến khả năng hiểu và kết nối với thị trường. Đó có lẽ mới là bước chuyển quan trọng nhất của ngành gỗ trong chặng đường tiếp theo", PGS. TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.
Việt Nam đã xây dựng được một chuỗi cung ứng gỗ và nội thất tương đối hoàn chỉnh, nhưng phần lớn doanh nghiệp vẫn ở mắt xích cuối của chuỗi. Bài toán tiếp theo không chỉ là sản xuất nhiều hơn, mà phải tiến sâu vào thiết kế, thương hiệu và khả năng định hình thị trường.
